Yasa üzerine

Insan başkasının yasasına göre değil, kendi yasasını yaşamalı. 

Iğrenç ve temizlik üzerine

Insan doğuştan mı iğrenir? yoksa iğrenmeyi sonradan mı öğrenir? sorusu irdelenmesi gereken sorulardan bir tanesidir. Kendi görüşümü önceden belirtmem gerekirse ikisinin de doğru olduğu kanısındayım. Benim de üzerinde durmak istediğim şey aslında iğrencin araç olarak kullanıldığında, yani birşeyden iğrenmeyi öğrenmenin doğuştan gelen tepki ile aynı reaksiyona yol açtığını anlamakta pek zorluk çekilmeyeceğidir.

Iğrenmek ile birşeyi reddetmek veya karşı çıkmak arasında çok yakından bir bağlantı olması gerektiğini düşünüyorum. Tabii ki iğrenmek bizi kötü besinlerden koruduğu için gereklidir. Iğrenç gördüğümüz şeyi yemeyiz, ondan uzaklaşırız. Kültürel ortamda da koruma amaçlı getirilen, uzaklaşılması gereken olgular, tabular vardır. Iğrencin bu tabuları içselleştirilmesinde büyük rol oynadığı kanısındayım. Bunu her ne kadar kanıtlayamasam da vereceğim örneklerden yola çıkarak ne kadar mantıklı olduğunu göstermeye çalışacağım.  

İlk başta kültürel bazda iğrenmeyi öğretmek için insanlar temizlik dersinden geçmeleri gereklidir. Bebekler idrar ve dışkılardan normalde pek rahatsız olmazlar. Bebekleri izleyenler bilirler ki, onlar dışkılarla çok rahat oynayabiliyorlar. Yavaş yavaş onlara idrar ve dışkının, bununla kalmayıp onları üreten organlarının da iğrenç olduğunu öğretilir. Yaşları ilerledikçe onlar da öğrendikleri talimatlarla dışkı ve idrarı iğrenç bulurlar. Artık onlara "çişini yapma" talimatı vermek gerekli değildir, çünkü onlar da artık öğrendikleri şeye iğrenç sayesinde doğal tepki gibi reaksiyon gösterirler. Onlar bundan sonra kendi kendisini frenlemeyi öğrenmişlerdir.

Temizliği öğretirken çocuklara nelerden iğrenmeleri gerektiği de öğretilir. Mesela domuz etini yasaklamanın en iyi yolu domuzun pis olduğunu vurgulamaktır ve o kelimeyi duyunca iğrenç duygusunu uyarmaktır. Öğrenilen şey asla bir daha yapılmaz.

Iğrenç düşman beslemek için de seçilen en etken yöntemlerden bir tanesidir. Düşman gösterilmek istenen bir topluluğun pis olduğunu ve haşereye benzediğini vurgulamak onları yok etmek veya aşağılamak için yeterli bir neden olduğu sayılır. Bu arada "temizlik imandan gelir" sözü daha başka anlam kazanır. 

O halde bir kültürü anlamak için temizliğe verdiği önemle hangi tabuları beslediğini incelemek mümkün olacaktır. Temizlik ile iğrenci besleyerek tabuların sürdürebilir olmasını sağlayacaktır. Türkiye'deki satılan deterjanların market içinde üçte bir yer kapladığını göz önünde bulundurursak bunun nelerle ilişkisi olabileceğini anlamak pek zor olmayacaktır.