Fairness (adil olmak)

Birinin adil veya egoist olduğunu ölçmek için ultimatum oyunu 1982 yılında Werner Güth tarafından öne sürülmüştür. İki oyuncudan birine para verip diğeri ile paylaşması istenir. Diğer oyuncu sunulan parayı kabul ettiğinde ikisi parayı alır, para kabul edilmediği zaman ise elleri boş eve giderler. Batıda insanların genelde adil davrandığı görülmüştür. Oyuncular genelde paranın yüzde 40-50'ini karşı tarafa verirler. Sunulan miktar yüzde 20'in altına düştüğü zaman sunulan teklif reddediliyor.

Türkiyede bu oyunun yapılıp yapılmadığını bilmiyorum. Yapılmamış ise yapılması gerekir. Yukardaki değerlere benzer değerler ortaya mı çıkar? yoksa çok farklı değerler mi? bilmiyorum. Bilmediğim için de elimden sadece spekülasyon yapmak gelir. O halde beklentim nedir? Para kabul etme orantısında Türklerde birşey değişeceğini zannetmiyorum. Bence değişiklik para reddedme orantısında görülecektir. O oranın Türklerde daha düşük seviyelerde olacağını zannediyorum.

Bu oranın nedenine bakıldığında adil olmanın yanında kabul etmeyi başka faktörlerin de etkilediği görülecektir. Bu faktörlerden biri parayı alanın parayı vereni hangi statüde gördüğü olacaktır. Yani parayı alan kendini düşük seviyede görüyor ise, verilen parayı hak ettiğini ve dolayısı ile kabul etmek zorunda olduğunu düşünecektir. Görülüyor ki, adil olup olmamak insanın kendini nasıl gördüğüne de bağlı. Seviye farkı arttıkca adil olmayan teklifler de kabul edilecektir.

Batıda adil olmayan teklif reddedilir. Bu da adil olmayanın cezalandırıldığı anlamına gelir. Adil davranılmadığında Türkler nasıl davranacaktır? Bence adil olmayan teklifler de seviye farkına göre kabul görecektir. Adil davranmayanlar cezalandırılmayacaktır.

Cezalandırma veya cezalandırmama yardımlaşmayı ve beraber çalışmayı da etkilediği için toplumsal davranışı da bire bir etkiler. Sürekli toplumdan faydalanan ama cezalandırılma korkusu yaşamayan biri yardımseverlerin sırtından geçinecektir, asla kendisi katkıda bulunmayacaktır. Bunu gören diğer yardımseverler de yardımlaşmak istemeyecektir. Bu durum birebir insanlar arası güveni de sarsacaktır. O halde norm dahili davranmanın egoistlikle bir alakası olamaz, tam aksine kooperasyonu daha da pekiştirir.

Boş alan doldurulur

İnsan kendi düşünmediği zaman boş alan bırakır. Boş alan doldurulmaya mucburdur. En güzel doldurma işlemini şakşakcılar yapar. Ne kadar dikkat çekebilirse kendine o kadar fayda sağlar. Bugün savunduğu şeyin yarın tam tersini savunması bu durumu daha anlaşılır kılar. Gündemde kalması için yapılan hamlelerdir bunlar. İster gülünç duruma düşsün, ister akıllı birşey söylesin, onun amacı bırakılan boş alanı doldurmaktır. Şakşakcılar her cirit atma şansı yakaladığı zaman fırsatı değerlendirir. Zaten o iyi bir amaca hitap eder. O boş kalan alanı duldurur, yani kendinden beklenen şeyi yerine getirir: Eğlendirilmeyi bekleyenleri eğlendirir o.

Bu adamların böyle olduğundan şikayet etmemeli, çünkü onlar boşluğu enformasyon çöplüğü ile doldururlar. Bunlara karşı en iyi yöntem onları kaale almamak ve doldurulması gereken boş alan bırakmamaktır, çünkü beyni nasıl kullanılacağından sadece beyin sahibi sorumludur, başkası değil. O iyi şeylerle dolarsa ve çöpü ayırt etmesini bilirse onu kendinden başkası kontrol edemez.

Cesur kimdir?

Kendi potansiyelini keşfetmekten çekinmeyen, tüm bağları koparsa bile yanlız kalmaktan korkmayan ve kendi deliliğinin peşinden koşan, özgürlüğünü ve onun getirdiği sorumluluğu akıllıca göğüsleyen biri cesurdur. O şüphe bile etmez. Şüphelenen, önündeki potansiyeli göremeyen korkar ve korktuğu şeyin kölesi olur.

Komplo teorisi üzerine

Komplo teorisinin rağbet görmesi karmaşa problemlere ucuz çözüm getirmesinden kaynaklanır. Bunun da nedeni konfor bölgenin getirdiği güvence ve hayati riskin olmamasından kaynaklanır. Yani insan kendi hayatını riske atmadan istediği şeyi söyleyebildiği için rahat çözümü seçer. Hayatını tehlikeye attığı zaman böyle bir lükse sahip olamaz. O halde söylediği şeyin doğruluğu hayati riske ne kadar girdiği ile alakalıdır.